Nhà Bác Học Lê Quý Đôn


Ông là nam nhi cả của ông Lê Phú sản phẩm (sau thay đổi là Lê Trọng Thứ), đỗ tiến sĩ năm Bảo Thái thứ hai (Giáp Thìn, 1721), và làm quan trải mang đến chức Hình bộ Thượng thư, tước đoạt Nghĩa Phái hầu. Bà mẹ Lê Quý Đôn bọn họ Trương (không rõ tên), là phụ nữ thứ ba của Trương Minh Lượng, đỗ ts khoa Canh Thìn (1700), trải nhiều chức quan, tước đoạt Hoằng Phái hầu. Ngay lập tức từ thuở nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng là người ham học, thông minh, bao gồm trí nhớ tốt, được bạn đương thời xem là "thần đồng". Năm 5 tuổi: đọc được nhiều bài trong khiếp Thi. Năm 12 tuổi: hiểu hết những sử sách của Bách Gia Chư Tử. Năm 14 tuổi, Lê Quý Đôn theo phụ thân lên học tập ở kinh kì Thăng Long. Khi ấy cậu bé 14 tuổi vẫn học chấm dứt toàn cuốn sách kinh, sử của Nho gia. 17 tuổi, Lê Quý Đôn thi hương thơm đỗ Giải nguyên. 27 tuổi đỗ Hội nguyên, rồi đỗ Đình Nguyên Bảng nhãn. Sau thời điểm đã đỗ đạt, Lê Quý Đôn được ngã làm quan và từng giữ nhiều chức vụ đặc biệt của triều Lê - Trịnh. Sau thời điểm đỗ đại khoa, năm Quý Dậu (1753), Lê Quý Đôn được vấp ngã làm Thị thư ở Viện Hàn Lâm, rồi sung có tác dụng Toản tu quốc sử quán vào mùa xuân năm liền kề Tuất (1754). Năm Bính Tý (1756), ông được cử đi thanh tra nghỉ ngơi trấn đánh Nam, phát hiện "6, 7 viên quan tiền ăn ân hận lộ". Tháng 5 năm đó, ông được biệt phái sang che chúa coi việc quân sự (chức Tri Binh phiên). Ba tháng sau, ông được cử đi hiệp đồng những đạo sơn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hóa... Rồi mang quân đi tấn công quân của Hoàng Công Chất. Năm Đinh Sửu (1757), ông được thăng làm Hàn lâm viện Thị giảng. Trong thời điểm này, ông viết Quần thư khảo biện.

Bạn đang xem: Nhà bác học lê quý đôn

*

Lê Quý Đôn (1726-1784).

Cống sĩ thi hội trúng được kỳ đệ tam phần đông xin lạm sắc nội hoàng tộc ơn, nhảy đầm qua tư phương pháp trao chức thừa bậc. Xin xét thực, bắt về bên bậc cũ.

Hiến tiếp giáp phó xứ và tham nghị là người có chuyên trách tại 1 địa phương, cố gắng mà ít xưa nay những đàn cầu may để gia công quan số đông không do những quan vào triều mặt đường bảo cử, chỉ lén lút cậy cục để được tham gia sự xẻ dụng. Xin thu hồi lệnh trước, mà cho các quan vào triều mặt đường bảo cử theo như lệ cũ.

Đất bến bãi ở những lộ sai những quan phân chia nhau đi kiểm tra sức khỏe lại.

Những dân buôn bản ở các lộ, trước đó phụng mệnh được miễn trừ, vừa mới đây vì chép lại sổ sách, rồi có mặt sự thay đổi thêm bớt gian trá. Xin không nên tín thần xét thực để chỉnh đốn lại mang lại đúng.

Chúa Trịnh Sâm cũng cho phần nhiều điều mà Lê Quý Đôn tâu lên là buộc phải lẽ cả cần lập tức hạ lệnh thi hành.

*

Khu Di tích lịch sử Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại thị trấn Hưng Hà, Thái Bình.

Trong cuộc sống làm quan liêu của Lê Quý Đôn, bao gồm mấy sự kiện sau có tác động lớn so với sự nghiệp trước tác, văn chương của ông. Đó là chuyện đi sứ trung hoa năm 1760 - 1762. Trên Yên khiếp (Bắc Kinh), Lê Quý Đôn chạm mặt gỡ các sứ thần Triều Tiên, tiếp xúc với tương đối nhiều trí thức nổi tiếng của phòng Thanh, bàn lận với bọn họ những sự việc sử học, triết học... Học vấn sâu rộng của ông được những học đưa Trung Quốc, Triều Tiên khôn xiết khâm phục. Ở đây, Lê Quý Đôn có dịp đọc nhiều sách new lạ, của cả sách của tín đồ phương Tây nói về địa lý vắt giới, về ngữ điệu học, thủy văn học... Đó là các đợt Lê Quý Đôn đi công cán ở các vùng tô Nam, Tuyên Quang, lạng Sơn trong năm 1772, 1774, có tác dụng nhiệm vụ khảo sát nỗi khổ của nhân dân thuộc tệ tham nhũng, ăn hối hận lộ của quan liêu lại, thăm khám đạc ruộng đất những vùng ven bờ biển bị địa chủ, cường hào địa phương man khai, trốn thuế... Bao gồm nhờ quá trình đi nhiều, thấy nhiều, nghe nhiều, biết nhiều việc đời như vậy mà kỹ năng Lê Quý Đôn trở nên phong phú vô cùng. Ông viết trong lời tựa sách kiến văn tiểu lục: "Tôi vốn là bạn nông cạn, dịp còn bé thích cất sách, lúc trưởng thành và cứng cáp ra làm cho quan, xem lại sách đã cất trong tủ, vâng theo lời dạy dỗ của cha, lại được giao du những với các bậc hiền lành sĩ đại phu. Cung ứng đấy phụng mệnh làm việc công, tư phương rong ruổi: phương diện bắc quý phái sứ Trung Quốc, khía cạnh tây bình định Trấn Ninh, mặt nam trấn thủ Thuận Quảng (Thuận Hóa, Quảng Nam). Đi cho tới đâu cũng lưu ý tìm tòi, thao tác gì đôi mắt thấy tai nghe phần đông dùng cây bút ghi chép, lại phụ thêm lời bình luận sơ qua, giao đến tiểu đồng đựng vào trong túi sách".

Ngoài đầu óc thông tuệ đặc trưng cộng với vốn sống lịch sự và một nghị lực làm việc phi thường, phải nói tới thời đại nhưng Lê Quý Đôn sống. Cùng ông là đứa con đẻ, là thành phầm của thời đại ấy kết tinh lại.

Lê Quý Đôn sống ở gắng kỷ sản phẩm 18 thời kỳ làng mạc hội Việt Nam có nhiều biến cồn lớn. Trong tâm xã hội nước ta đầy xích míc khi ấy đang phát sinh những mầm mống mới của thời kỳ kinh tế hàng hóa, thị phần trong nước mở rộng, bằng tay thủ công nghiệp và thương nghiệp có cơ hội phát triển... Tình trạng đó sẽ tác động trẻ trung và tràn trề sức khỏe tới đời sống văn hóa, tứ tưởng, khoa học. Ở chũm kỷ 18, mở ra nhiều thương hiệu tuổi bùng cháy như Đoàn Thị Điểm, Ngô Thì Sĩ, Nguyễn Gia Thiều, Đặng è Côn, Lê Hữu Trác... Đồng thời những tri thức văn hóa, khoa học của dân tộc được tích lũy hàng vạn năm tới nay đã ở vào giai đoạn súc tích, tiến đến chuyên môn phải hệ thống, phân loại. Thực tế khách quan liêu này yên cầu phải bao hàm bộ óc bách khoa với Lê Quý Đôn với học tập vấn uyên bác của bản thân đã trở thành fan "tập đại hành" mọi học thức của thời đại. Có thể nói, toàn cục những tri thức tối đa ở nỗ lực kỷ sản phẩm 18 phần đa được bao gồm vào trong các tác phẩm của Lê Quý Đôn. Thắng lợi của ông như chiếc mốc lớn khắc ghi thành tựu văn hóa của cả 1 thời đại với tất cả những điểm mạnh cùng điểm yếu kém của nó.

Xem thêm:

*

Hội thảo kỹ thuật về danh nhân văn hóa truyền thống Lê Quý Đôn nhân kỷ niệm 290 năm ngày sinh của ông tại tỉnh thái bình tháng 8-2016.

Những tác phẩm tiêu biểu của Lê Quý Đôn còn giữ được rất có thể kể ra như sau:

Quần thư khảo biện, tác phẩm chứa được nhiều quan điểm triết học, kế hoạch sử, bao gồm trị được viết trước năm ông 30 tuổi.

“Vân đài loại ngữ”, Lê Quý Đôn làm dứt lúc ông 30 tuổi. Đây là 1 trong những loại "bách khoa thư", trong những số ấy tập hợp những tri thức về triết học, khoa học, văn học... Sắp xếp theo lắp thêm tự: thiên hà luận, địa lý, điển lệ, chế độ, văn nghệ, ngôn ngữ, văn tự, sản vật tự nhiên, làng mạc hội... Vân đài loại ngữ là cỗ sách đạt tới trình độ phân loại, khối hệ thống hóa, bao hàm hóa tương đối cao, lưu lại một bước văn minh vượt bậc đối với nền khoa học nước ta thời phong kiến.

Sách về kế hoạch sử, ông có những tác phẩm tiêu biểu: “ Đại việt thông sử”, “ bao phủ biên tạp lục”, “ kiến văn tè lục”, “ Bắc sử thông lục”. Trong những số đó “Đại Việt thông sử”, có cách gọi khác Lê triều thông sử, là bộ sử được viết theo thể ký truyện, chép sự việc theo từng loại, từng điều một giải pháp hệ thống, bước đầu từ Lê Thái Tổ đến Cung Hoàng, bao quát một thời gian hơn 100 năm của triều Lê, vào đó đựng được nhiều tài liệu new mà những bộ sử không giống không có, nhất là về cuộc binh lửa chống Minh.

“Kiến văn tiểu lục”, là tập bút ký nói về lịch sử dân tộc và văn hóa nước ta từ đời Trần đến đời Lê. Ông còn nhắc tới nhiều nghành nghề thuộc cơ chế các vương triều Lý, Trần, từ thành quách núi sông, mặt đường xá, thuế má, phong tục tập quán, sản vật, mỏ đồng, mỏ bạc đãi và bí quyết khai thác cho tới các nghành thơ văn, sách vở...

“Phủ biên tạp lục”, được viết trong thời hạn Lê Quý Đôn có tác dụng Hiệp trấn Thuận Hóa. Văn bản ghi chép về tình trạng xã hội. Đàng vào từ rứa kỷ thứ 18 trở về trước.

Công trình biên soạn lớn nhất của Lê Quý Đôn là cỗ Toàn Việt thi lục 6 quyển, tuyển chọn 897 bài bác thơ của 73 người sáng tác từ thời Lý mang đến đời Lê Tương Dực (1509 - 1516). Lê Quý Đôn ngừng Toàn Việt thi lục năm 1768, dâng lên vua, được thưởng trăng tròn lạng bạc.

Về sáng tác văn xuôi, theo Phan Huy Chú, Lê Quý Đôn có Quế Đường văn tập 4 quyển, dẫu vậy sách này đang mất. Về biến đổi thơ, Lê Quý Đôn để lại có Quế Đường thi tập khoảng vài trăm bài làm sống trong nước cùng trong thời hạn đi sứ Trung Quốc.

*

Trưng bày những tác phẩm của danh nhân văn hóa truyền thống Lê Quý Đôn trên Thái Bình.

Nhận xét bao quát về thơ Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú viết: "Ông là tín đồ học vấn rộng lớn khắp, đặt cây bút thành văn. Cốt giải pháp thơ trong sáng. Lời văn hồn nhiên..., không cần cân nhắc mà trôi chảy đầy đủ như sông dài hải dương cả, không nơi nào không đạt tới, thật là phong thái đại gia". Gs sử học Văn Tân trong bài xích Kỷ niệm 250 năm ngày sinh Lê Quý Đôn đã từng nhận xét: “Lê Quý Đôn đã nạm được toàn bộ các tri thức mà con người nước ta hồi cố kỷ XVIII có thể có được. Hoàn toàn có thể nói, Lê Quý Đôn là loại tủ sách tổng vừa lòng biết nói của nước việt nam hồi cụ kỷ XVIII. Bên trên thì thiên văn, dưới thì địa lý, giữa là con người, ko gì Lê Quý Đôn không biết. Hiểu biết của ông khôn cùng rộng, lại khôn xiết sâu”.

Nhà phân tích Hán Nôm Nguyễn Thanh, nguyên người đứng đầu Sở Văn hóa, thể thao và phượt tỉnh tỉnh thái bình nhận định: “Trong lịch sử dân tộc Việt nam thời phong kiến, Lê Quý Đôn là 1 học giả kiệt xuất nhất, một đơn vị khoa học khủng nhất, đã gồm có đóng góp hết sức to khủng vào kho tàng văn hóa truyền thống của dân tộc, làm rạng nhóc nền văn hiến tổ quốc và cho tới nay, nhiều ngành khoa học ở nước ta còn phải thừa kế những thành tựu lớn tưởng của ông nhằm phát huy, phát triển.”